چک طبق ماده 310 قانون تجارت:نوشته ای است که به موجب آن صادرکننده وجوهی را که نزد محال علیه دارد کلاً یا بعضاً مسترد یا به دیگری واگذار می نماید.
در این ماده منظور از محال علیه هر بانک یا مؤسسه تجاری یا صرافی یا صندوق قرض الحسنه … می باشد.
اما طبق قانون صدور چک محال علیه فقط بانک می باشد.
در صورتی که محال علیه بانک باشد سند علاوه بر قانون تجارت تابع قانون صدور چک هم است ولی اگر محال علیه غیر از بانک باشد مانند مؤسسه مالی و اعتباری چنین چکی صرفاً تابع مقررات قانون تجارت می باشد پس چکی که محال علیه آن شخصی غیر از بانک باشد اولاً درحکم سند لازم الاجرا نیست ثانیاً در صورتی که بلامحل باشد صادرکننده آن به اتهام صدور چک بلامحل قابل تعقیب نیست.
انواع چک
1-چک عادی؛چکی است که اشخاص عهده بانکها به حساب جاری خود صادر و دارنده آن تضمینی جز اعتبار صادرکننده آن ندارد.
2-چک تأیید شده؛چکی است که اشخاص عهده بانکها به حساب جاری خود صادر و توسط بانک محال علیه پرداخت وجه آن تأیید می شود.
3-چک تضمین شده؛چکی است که توسط بانک به عهده همان بانک به درخواست مشتری صادر و پرداخت وجه آن توسط بانک تضمین می شود.
4-چک مسافرتی؛چکی است که توسط بانک صادر و وجه آن در هر یک از شعب آن بانک یا توسط نمایندگان و کارگزاران آن پرداخت می گردد.
نکات کلیدی در خصوص صدور چک
1-در هنگام نوشتن متن سعی کنید خودتان با قلم خود متن را بنویسید حتی اگر طرف مقابل مورد اعتماد شما باشد.
2-در قسمت مبلغ میزان آن را هم به صورت ریال و هم تومان بنویسید و مبلغ را هم به عدد و هم به حروف به صورت خوانا بنویسید و بعد از آن را خط تیره بکشید و چسب نواری بر روی آن بچسبانید.
3-در قسمت در وجه هم اسم شخص معین را بنویسید.
4-دلیل صدور و از بابت چه چیزی چک صادر شده است را بنویسید.
5-اگر متن را بدون قلم خوردگی نوشتید در بالای چک بنویسید بدون قلم خوردگی و دو طرف آن را ضربدر بزنید اما اگر قلم خوردگی ایجاد شد در پشت چک ذکر نمایید فلان مبلغ و یا فلان تاریخ صحیح می باشد.
6-ته چک را نیز کامل نمایید با تمام مشخصات صادر شده و نزد خود نگه دارید.
7-دسته چک را در جای امن نگه دارید و به کسی از روی اعتماد ارائه و امانت ندهید و نمونه امضاء خود را در چک نگه ندارید تا مورد سوء استفاده از سفید امضاء و جعل و کلاهبرداری قرار نگیرد.
قانون چک های تضمین شده مصوب 37
1-به بانک ملی اجازه داده می شود به تقاضای مشتریان چکهایی به نام چکهای تضمین شده که پرداخت وجه آنها از طرف بانک تعهد شده باشد در دسترس صاحبان حساب بگذارد.
2-صادرکننده و پشت نویسان حق ندارند پرداخت وجه چکهای تضمین شده را منع کنند یا تقاضای مسدود کردن آن را بنمایند.
3-فوت و حجر و ورشکستگی صادرکننده چکهای تضمین شده خللی به حقوق دارنده وارد نخواهد ساخت.طلبکاران صادرکننده نیز حق توقیف وجه این نوع چکها را در صورتی که به نفع دیگری صادر یا پشت نویسی شده باشد نخواهند داشت.
چک سند لازم الاجرا است؟
چکهای صادره عهده بانکهایی که طبق قوانین ایران در داخل کشور دایر شده یا می شوند همچنین شعب آنها در خارج از کشور(محال علیه حتماً باید بانک باشد چه دولتی و چه خصوصی) در حکم اسناد لازم الاجرا است.
دارنده چک کیست؟
دارنده اعم است از کسی که چکی در وجه او صادر گردیده یا به نام او پشت نویسی شده یا حامل سند یا قائم مقام قانونی آنها.
طریقه صدور گواهینامه عدم پرداخت و برگشت چک
در صورتی که چک به علل مختلف مانند عدم مطابقت امضاء یا قلم خوردگی در متن یا اختلاف در مندرجات یا صادرکننده تمام یا قسمتی از وجه را از بانک خارج کند یا دستور عدم پرداخت را بدهد و امثال آن… وجه پرداخت نگردد،بانک مکلف است بنا به درخواست دارنده فوراً غیرقابل پرداخت بودن آن را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت نماید و با دریافت کد رهگیری و درج آن در گواهینامه ای که مشخصات چک و هویت و نشانی کامل صادرکننده در آن ذکر شده باشد علت یا علل عدم پرداخت را صریحاً قید و آن را امضاء و مهر نموده و به متقاضی تسلیم نماید.
به گواهینامه فاقد کد رهگیری و فاقد مهر شخص حقوقی در مراجع قضایی و ثبتی ترتیب اثر داده نمی شود.در برگ مزبور باید مطابقت امضاء صادرکننده با نمونه امضاء موجود در بانک (در حدود عرف بانکداری) از طرف بانک گواهی شود.بانک مکلف است به منظور اطلاع صادرکننده فوراً نسخه دوم این برگ را به آخرین نشانی صاحب حساب که در بانک موجود است ارسال دارد و در برگ مزبور باید نام و نام خانوادگی و نشانی کامل دارنده نیز قید گردد.
مزایای گرفتن گواهی عدم پرداخت چک
زمانی که چک به علل مختلف از جمله عدم تطابق امضاء یا عدم موجودی،وجه آن قابل پرداخت از طریق بانک نباشد،دارنده بهتر است چک را اصطلاحاً برگشت زده و گواهی عدم پرداخت را از بانک دریافت کند بنابراین دارنده هر زمان می تواند برای دریافت گواهی عدم پرداخت به بانک مراجعه نماید.
این نکته بسیار مهم است که اگر در مواعد مقرر و طبق مهلت های مشخص شده یعنی 15روز و 45روز و 4ماه از تاریخ صدور،برای وصول وجه به بانک مراجعه نکند،حق طرح دعوا علیه ظهرنویسان را ندارد.اما نسبت به صادرکننده حق طرح دعوا را دارد.لازم به ذکر است برای طرح شکایت کیفری باید ظرف 6ماه از تاریخ صدور چک به بانک مراجعه نموده و گواهی عدم پرداخت را دریافت نمود.
از مزایای گرفتن گواهی عدم پرداخت این است که در زمان طرح دعوا با خواسته ی مطالبه ی وجه،می توان تأمین خواسته را هم مطرح نمود تا اگر اموالی به نام بدهکار باشد هرچه زودتر توقیف گردد.زمانی که خواهان دعوا یا طلبکار درخواست تأمین خواسته می کند باید مبلغی را به عنوان خسارت احتمالی پرداخت کند که معمولاً قاضی دادگاه ده الی بیست درصد مبلغ خواسته را به عنوان خسارت احتمالی تعیین می نماید اما زمانی که خواهان دعوا گواهی عدم پرداخت را دریافت نموده باشد دیگر نیازی به پرداخت خسارت احتمالی نیست و می تواند زودتر پرونده اجرایی تشکیل داده و اموالی که به نام خوانده دعوا یا بدهکار می باشد را توقیف نمود.
بزه صدور چک بلامحل و مجازات آن
چک بلامحل بدین معناست که چک در تاریخ مندرج درآن به علل مذکور؛در بانک مقدار مبلغی که در آن درج شده وجه نقد نداشته باشد.
طبق ماده 7:هرکس مرتکب بزه صدور چک بلامحل گردد به شرح ذیل محکوم خواهد شد:
1-چنانچه مبلغ مندرج در متن چک کمتر از ده میلیون ریال باشد به حبس تا حداکثر شش ماه محکوم خواهد شد.
2-چنانچه مبلغ مندرج در متن از ده تا پنجاه میلیون ریال باشد به حبس از شش ماه تا یک سال محکوم خواهد شد.
3-چنانچه مبلغ مندرج در متن از پنجاه میلیون ریال بیشتر باشد به حبس از یک تا دوسال و ممنوعیت از داشتن دسته چک به مدت دو سال محکوم خواهد شد و در صورتی که صادرکننده اقدام به اصدار چکهای بلامحل نموده باشد مجموع مبالغ مندرج در متون چکها ملاک عمل خواهد بود.
وظایف بانکها و مؤسسات اعتباری بعد از ثبت غیرقابل پرداخت بودن یا کسری مبلغ چک در سامانه یکپارچه بانک مرکزی
بعد از ثبت غیرقابل پرداخت بودن یا کسری مبلغ در سامانه یکپارچه بانک مرکزی این سامانه مراتب را به صورت برخط به تمام بانک ها و مؤسسات اعتباری اطلاع می دهد.پس از گذشت 24ساعت کلیه بانکها و مؤسسات اعتباری حسب مورد مکلفند تا هنگام رفع سوء اثر اقدامات زیر را نسبت به صاحب حساب اعمال نمایند:
1-عدم افتتاح هرگونه حساب و صدور کارت بانکی جدید
2-مسدود کردن وجوه کلیه حسابها و کارتهای بانکی و هر مبلغ متعلق به صادرکننده که تحت هر عنوان نزد بانک یا مؤسسه اعتباری دارد به میزان کسری مبلغ به ترتیب اعلامی از سوی بانک مرکزی
3-عدم پرداخت هرگونه تسهیلات بانکی یا صدور ضمانت نامه های ارزی یا ریالی
4-عدم گشایش اعتبار اسنادی ارزی یا ریالی
موارد رفع سوءاثر از چک مسدود
1-واریز کسری مبلغ به حساب جاری نزد بانک محال علیه و ارائه درخواست مسدودی که در این صورت بانک مکلف است ضمن مسدود کردن مبلغ مذکور تا زمان مراجعه دارنده و حداکثر به مدت ۱سال؛ظرف مدت ۳روز واریز مبلغ را به شیوه ای اطمینان بخش و قابل استناد به اطلاع دارنده برساند.
2-ارائه لاشه سند به بانک محال علیه
3-ارائه رضایت نامه رسمی تنظیم شده در دفاتر اسناد رسمی از دارنده یا نامه رسمی از شخص حقوقی دولتی یا عمومی غیردولتی دارنده
4-ارائه نامه رسمی از مرجع قضایی یا ثبتی ذیصلاح مبنی بر اتمام عملیات اجرایی
5-ارائه حکم قضایی مبنی بر برائت ذمه صاحب حساب
6-سپری شدن مدت 3سال از تاریخ صدور گواهینامه عدم پرداخت مشروط به عدم طرح دعوای حقوقی و کیفری در خصوص چک توسط دارنده
طریقه مطالبه وجه چک به صورت حقوقی و مواعد آن
اگر چک در همان مکانی که صادر شده است باید تأدیه گردد دارنده باید در ظرف 15روز از تاریخ صدور؛وجه آن را مطالبه کند و اگر از یک نقطه به نقطه دیگر ایران صادر شده باشد باید در ظرف 45روز از تاریخ صدور مطالبه شود و اگر چکی در خارج از ایران صادر شده و باید در ایران پرداخت گردد دارنده می تواند وجه را ظرف مدت 4ماه از تاریخ صدور مطالبه نماید.اگر صادرکننده نتواند وجه را پرداخت کند دارنده گواهی نامه عدم پرداخت را از بانک دریافت نموده و دادخواستی به طرفیت صادرکننده و ضامن و ظهرنویسها با عنوان مطالبه وجه به انضمام خسارت تأخیر تأدیه و تأمین خواسته ثبت می نماید تا از طریق قانونی مراحل مطالبه وجه طی گردد.اما اگر دارنده در ظرف مواعد مذکور پرداخت وجه آن را مطالبه نکند دیگر دعوای او بر علیه ظهرنویس مسموع نخواهد بود و اگر وجه به سببی که مربوط به محال علیه است از بین برود دعوای دارنده بر علیه صادرکننده نیز در محکمه مسموع نیست.اما در غیر اینصورت در هر زمان می تواند علیه صادرکننده و ضامن وجه را مطالبه نماید.
استرداد لاشه چک
در بسیاری از موارد میبینیم سودجویان بعد از دریافت وجه از استرداد اصل چک به صادرکننده ممانعت می نمایند یا در بعضی مواقع چکی بابت تضمین صادر شده و دارنده آن را وصول می نماید.
در اینگونه موارد بهتر است اگر وجه پرداخت شده رسیدی دریافت شود تا نشان دهد سند بی اعتبار شده است یا اگر بابت تضمین صادر شده رسیدی دریافت شود که سند نباید وصول گردد و صرفاً جهت ضمانت می باشد.اما در مواقعی که از چکی سوءاستفاده می شود و دارنده حاضر به بازگرداندن سند نمی باشد بنابراین باید در ابتدا اظهارنامه ای مبنی بر استرداد لاشه طی مدت زمان مشخص را برای طرف مقابل فرستاد اما اگر استرداد انجام نشد باید دادخواستی با عنوان استرداد لاشه سند مطرح گردد و جهت اثبات ادعا باید رسید پرداخت یا قرارداد مبنی بر ضمانتی بودن ارائه گردد یا در نهایت با شهادت شهود ادعای خود را اثبات کنید تا بتوانید لاشه ی سند را مسترد نمایید تا بار دیگر مورد سوء استفاده قرار نگیرد.
طریقه مطالبه وجه چک به صورت کیفری و مواعد آن
برای شکایت کیفری در ابتدا باید سند قابلیت شکایت کیفری را داشته باشد که از موارد پرکاربردش این است که موعد دار نباشد یعنی تاریخ صدور و تاریخ سررسید یا پرداخت باید یک تاریخ مشابه باشد و متفاوت نباشد،چک سفید امضاء یا بابت تضمین نباشد که در این صورت دارنده وقت دارد تا 6ماه از تاریخ صدور برای وصول آن اقدام نماید و گواهی عدم پرداخت را از بانک مطالبه نماید و ظرف 6ماه از تاریخ صدور گواهینامه عدم پرداخت شکایت کیفری نماید.منظور از دارنده شخصی است که برای اولین بار چک را به بانک ارائه می دهد بنابراین کسی که پس از برگشت از بانک چک به او منتقل می گردد حق شکایت کیفری نخواهد داشت مگر اینکه انتقال قهری باشد.
در چه مواردی صادرکننده چک قابلیت شکایت کیفری ندارد
1-در صورتی که ثابت شود چک سفید امضاء داده شده است.
2-هرگاه در متن چک وصول وجه آن منوط به تحقق شرطی شده باشد.
3-چنانچه در متن چک قید شده باشد که چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است.
4-هرگاه بدون قید در متن چکی ثابت شود که وصول وجه آن منوط به تحقق شرطی بوده یا چکی بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است.
5-در صورتی که ثابت گردد چکی بدون تاریخ صادر شده و یا تاریخ واقعی صدور چک مقدم بر تاریخ مندرج در متن چک باشد به عبارت ساده تر در صورتی که چک وعده دار باشد.
صدور دستور عدم پرداخت بلاوجه چک از طرف صادرکنند
صادرکننده یا ذینفع یا قائم مقام قانونی آنها با تصریح به اینکه چک مفقود یا سرقت یا جعل شده و یا از طریق کلاهبرداری یا خیانت در امانت یا جرایم دیگری تحصیل گردیده می تواند کتباً دستور عدم پرداخت وجه چک را به بانک بدهد.بانک پس از احراز هویت دستوردهنده از پرداخت وجه آن خودداری خواهد کرد و در صورت ارائه چک بانک گواهی عدم پرداخت را با ذکر علت اعلام شده صادر و تسلیم می نماید.در موردی که دستور عدم پرداخت صادر می شود بانک مکلف است وجه چک را تا تعیین تکلیف آن در مرجع رسیدگی یا انصراف دستوردهنده در حساب مسدودی نگه دارد.دستوردهنده مکلف است پس از اعلام به بانک شکایت خود را به مراجع قضایی تسلیم و حداکثر ظرف مهلت یک هفته گواهی تقدیم شکایت خود را به بانک تسلیم نماید در غیر اینصورت پس از انقضاء مدت مذکور بانک مکلف است از محل موجودی به تقاضای دارنده چک وجه آن را پرداخت کند.و دارنده چک می تواند علیه کسی که دستور عدم پرداخت داده شکایت کند.
مسئولیت تضامنی صادرکننده چک و صاحب حساب
در صورتی که چکی به وکالت یا نمایندگی از طرف صاحب حساب اعم از شخص حقیقی یا حقوقی صادر شده باشد صادرکننده و صاحب حساب متضامناً مسؤول پرداخت وجه می باشند.بنابراین اجراییه و حکم ضرر و زیان بر اساس تضامن علیه هردو صادر می شود به علاوه امضاءکننده طبق مقررات مسؤولیت کیفری خواهد داشت مگر اینکه ثابت نماید که عدم پرداخت مستند به عمل صاحب حساب یا وکیل یا نماینده بعد ی او است که در اینصورت کسی که موجب عدم پرداخت شده از نظر کیفری مسؤول خواهد بود.
نحوه انتقال چک
چک ممکن است در وجه حامل یا به نام شخص معین و یا به صورت حواله کرد صادر گردد.همچنین ممکن است در زمان صدور کلمه ی حواله کرد خط زده شود اما این مانع از انتقال چک نمی شود.
انتقال چک به صورت ظهر نویسی یعنی پشت نویسی چک یا به صورت قبض و اقباض انجام می گردد.در زمانی که چک در وجه شخص معین صادر گردد،دارنده چک برای انتقال باید پشت چک را امضاء نموده و نام انتقال گیرنده جدید را نیز ذکر نماید.اما در زمانی که چک در وجه حامل صادر گردد،دارنده چک می تواند برای انتقال یا پشت چک را امضاء نماید و ظهرنویسی نموده و نام انتقال گیرنده جدید را بنویسد یا می تواند برای اینکه ظهر نویسی صورت نگیرد تنها با قبض و اقباض چک را به شخص ثالث انتقال دهد.
صدور اجراییه از طریق دادگاه
دارنده می تواند با ارائه گواهینامه عدم پرداخت از دادگاه صالح صدور اجراییه نسبت به کسری مبلغ و حق الوکاله وکیل طبق تعرفه قانونی را درخواست نماید.دادگاه مکلف است در صورت وجود شرایط زیر حسب مورد علیه صاحب حساب و صادرکننده یا هر دو اجراییه صادر نماید:
1-در متن سند وصول وجه آن منوط به تحقق شرطی نشده باشد.
2-در متن قید نشده باشد که بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است.
3-گواهینامه عدم پرداخت به دلیل دستور عدم پرداخت طبق ماده 14 ق صدور چک و تبصره ها ی آن صادر نشده باشد.
صادرکننده مکلف است ظرف مدت ۱۰روز از تاریخ ابلاغ اجراییه بدهی خود را بپردازد یا با موافقت دارنده ترتیبی برای پرداخت آن بدهد یا مالی معرفی کند که اجرای حکم را میسر کند در غیر اینصورت حسب درخواست دارنده اجرای احکام دادگستری اجراییه را طبق قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب۹۴ به مورد اجرا گذاشته و نسبت به ایفای مبالغ مذکور اقدام می نماید.
اگر صادرکننده یا قائم مقام قانونی او دعاوی مانند مشروط یا بابت ضمانت بودن چک یا تحصیل چک از طریق کلاهبرداری یا خیانت در امانت یا دیگر جرایم در مراجع قضایی اقامه کند؛اقامه دعوا مانع از جریان عملیات اجرایی نخواهد شد مگر در مواردی که مرجع قضایی ظن قوی پیدا کند یا از اجرای سند مذکور ضرر جبران ناپذیری وارد شود که دراینصورت با اخذ تأمین مناسب قرار توقف عملیات اجرایی صادر می نماید .درصورتی که دلیل ارائه شده مستند به سند رسمی باشد یا اینکه صادرکننده یا قائم مقام قانونی مدعی مفقود شدن چک بوده و مرجع قضایی دلیل ارائه شده را قبول بداند توقف عملیات اجرایی بدون اخذ تأمین صادر خواهد شد.
صدور اجراییه از طریق اجرای ثبت
برای صدور اجراییه دارنده باید عین چک و گواهینامه عدم پرداخت را به اجرای ثبت اسناد محل تسلیم نماید.
اجرای ثبت در صورتی دستور اجرا صادر می کند که مطابقت امضای چک با نمونه امضای صادرکننده در بانک از طرف بانک گواهی شده باشد که در اینصورت پرونده اجرایی تشکیل شده و مراحل اداری طی می گردد همچنین اجراییه صادره از طریق اجرای ثبت فقط نسبت به اصل مبلغ می باشد و جهت دریافت خسارت تأخیر تأدیه باید مطالبه از طریق ثبت دادخواست به دادگاه صالح مربوطه صورت پذیرد.
وکیل چک
با توجه به تخصصی و پیچیده بودن مسائل مربوط به چک و وجود مواعد متعدد چک و تغییرات پیاپی قوانین مربوط به چک بهتر است از وکیل وصول مطالبات مجرب و حرفه ای برای دعاوی چک استفاده نمود .وکیل باید تمام قوانین مربوط به چک و قوانین جدید و تغییر یافته ی آن را بداند و در تمام مسائل و موارد و قوانین به روز باشد تا بتواند از صفر تا صد دعاوی را به درستی پیش ببرد.با توجه به اینکه از بعضی از چک ها می توان کیفری طرح دعوا نمود،وکیل موارد مشمول بودن چک های کیفری را می داند و می تواند به بهترین شکل و بدون صرف وقت موکل خود را راهنمایی کند تا از حقوق موکل به بهترین نحو دفاع نماید.بهتر است در زمان صدور یا دریافت چک یا در زمان طرح دعاوی از وکیل حقوقی مشاوره دریافت نمایید تا حقوقتان ضایع نگردد.