وصیت در صورتی عمل حقوقی است که انشاء آن برای بعد از فوت انشاء کننده باشد.
خیلی از انسانها چه اینکه اموال و دارایی داشته یا نداشته باشند برای بعد از فوت خود در خصوص تقسیم بخشی از اموال خود تصمیم می گیرند و همچنین در خصوص چگونگی کفن و دفن و یا در مورد بعضی اعمال معنوی که تقاضا دارد بعد از فوتش فرزندانش در حقش انجام دهند تصمیم گیری می کنند که بهتر است در خصوص اینکه چه وصیتی صحیح است و انواع وصیت و چگونگی تقسیم ترکه بین وراث آگاهی داشته باشیم.
انواع وصیت
1-عهدی 2-تملیکی
طبق ماده 826 قانون مدنی:
وصیت تملیکی عبارت است از این که کسی عین یا منفعتی را از مال خود برای بعد از فوتش به دیگری مجاناً تملیک کند.تملیکی به صورت عقد معوض مانند بیع یا اجاره ی معلق به فوت در نمی آید ولی شرط عوض در آن منافاتی با مجانی بودن وصیت ندارد.
وصیت عهدی عبارت است از این که کسی یک یا چند نفر را برای انجام امر یا اموری یا تصرفات دیگری مأمور می نماید.
در صورتی که یک نفر دو وصیت نامه داشته باشد کدام معتبر است؟
بر اساس ماده 839 قانون مدنی اگر موصی ثانیاً وصیتی برخلاف وصیت اول نماید وصیت دوم صحیح است.
هرگاه دو وصیت نامه ی مخالف در یک روز تنظیم شده باشد و نتوان تقدم یکی را احراز کرد در صورتی که تعارض ذاتی نباشد مانند تملیک یک مال به دو نفر؛باید هر دو را اجرا کرد زیرا تردید در اصل رجوع وجود دارد و زوال هیچ یک از دو اراده به اثبات نمی رسد برعکس هرگاه تضاد بین دو نوشته ذاتی باشد و جمیع آنها حتی در فرض انشاء یک وصیت ممکن نباشد مانند تملیک طلب به بدهکار و شخص ثالث ؛چاره ای جز ابطال هر دو باقی نمی ماند.
اگر مانع اجرای دو وصیت تجاوز موضوع آنها از ثلث باشد و تقدم و تأخر احراز نشود اصل عدم رجوع و بقای هر دو نوشته است و باید از هر دو به نسبت کسر گردد تا مجموع آنها از ثلث تجاوز نکند.
وصیت به مال غیر امکان پذیر است؟
ماده841 ق م:موصی به(مال مورد وصیت) باید ملک موصی باشد و وصیت به مال غیر ولو با اجازه ی مالک باطل است.
وصیت به مال غیر در موردی قطعی است که شخص مال دیگری را برای خود و معلق به فوت خود وصیت کند ولی در فرضی که شخصی برای مالک و معلق به فوت او تصرف می کند بدون اینکه از سوی او نمایندگی داشته باشد تحقق عنوان وصیت به مال غیر مورد تردید است و عدم نفوذ آن اولی است اما تصمیم گیری به مال غیر در صورتی باطل است که موصی به عین معین و وصیت حاکی از تملیک مال غیر در حالی باشد که موصی به ملک غیر است.
وصیت به مالی که متعلق حق دیگری است مانند تصمیم گیری به مالی که در رهن دیگری است نافذ است و پس از استیفاء طلب مرتهن اجراء می شود.
اعتبار وصیت زاید بر ثلث
مطابق ماده 843 قانون مدنی:وصیت به زیاده بر ثلث ترکه نافذ نیست مگر به اجازه ی وراث؛و اگر بعض از ورثه اجازه کند فقط نسبت به سهم او نافذ است.شخصی که وارث ندارد می تواند در تمام ترکه ی خود تصرف کند و تصمیم او محدود به ثلث نیست.کسی می تواند وصیت را اجازه کند که در زمان فوت موصی وصف وراث داشته باشد.اجازه وارثان پس از مرگ بی گمان مؤثر است ولی درباره اثر اجازه در زمان حیات موصی اختلاف است و به نظر می رسد که اجازه در زمان حیات موصی قابل رجوع است ولی اگر رضای ورثه باقی بماند با فوت موصی وصیت را تنفیذ می کند و دیگر قابل عدول نیست.رد ورثه تنها پس از فوت مؤثر است و تصمیم را نسبت به زاید بر ثلث باطل می کند.
موصی در انتخاب موصی به تا ثلث ترکه آزاد است و می تواند آن را مشاع در کل ترکه یا بعض از اموال کند یا به تملیک مال معین اختصاص دهد.
چگونگی تعیین میزان ثلث موصی
میزان ثلث به اعتبار دارایی موصی در حین وفات معین می شود نه به اعتبار دارای او در حین وصیت.برای تعیین میزان ثلث؛باید دارایی خالص متوفی پس از کسر دیون و هزینه ی کفن و دفن و واجبات مالی و به عقیده بعضی بدنی در نظر گرفته شود.
محاسبه میزان دارایی موصی
در محاسبه ی میزان دارایی موصی(متوفی) نه تنها همه ی اموال و حقوق و مطالبات موصی منظور می شود؛اموالی هم که سبب تملک آن به وسیله ی موصی ایجاد گردیده و بعد از فوت به ترکه افزوده شده است جزء دارایی به حساب می آید.
اگر موصی در اثر وقوع جرمی مرده باشد؛ضرر و زیان ناشی از جرم جزء حقوق ورثه است و در زمره ی اموال موصی در نمی آید برعکس به نظر می رسد که دیه جزء ترکه است و در تعیین دارایی به حساب می آید.
مطالبات غیرقابل وصول را نیز نباید در شمار ترکه آورد مگر اینکه مدیون وارث باشد و طلب از حصه ی او قابل وصول به نظر می رسد.
وجه بیمه عمر در صورتی که ذی نفع معین داشته باشد جزء ترکه نمی آید هرچند که از وارثان باشد ولی هرگاه به سود ترکه باشد یا ذی نفعی نداشته باشد در حکم اموال بیمه گذار است.
حق طبع و انتشار آثار ادبی و هنری و علمی متوفی تنها پس از انتشار دارای ارزش مالی است و ورثه باید درباره ی چاپ آن تصمیم بگیرند.